Башҡортса
Битләрне әйләндерегез · Листайте страницы
Пролог: Көмөш һәм Һыу моңо
Ауыл ситендә, ҡайынлыҡ шаулаған текә ярын өҫтөндә, боронғо ағас өй тора. Уның тәҙрәләренән ҡараһаң, аҫта, тәрән соҡорҙа, Ағиҙел йылғаһы аға. Йылға — ул ваҡыт. Ул туҡтауһыҙ аға, береһен алып китә, икенсеһен ярға сығара. Был өйҙә өс быуын ҡатыны йәшәгән: өләсәй Мәрйәм, әсәй Нәфисә һәм ҡыҙ Айһылыу. Был ғаиләнең ҡулдарынан сыҡҡан көмөш селтәрҙәр бөтә яҡтарға дан тотҡан. Уларҙың селтәре — бары тик биҙәүес кенә түгел, ул — туңған моң, көмөшкә әйләнгән башҡорт йәне. Ләкин йәш быуынға йылғаның аръяғы күренеп тора ине. Аръяҡта — ҙур ҡала, сағыу уттар, шау-шыулы сәхнәләр. Айһылыу өсөн ул яҡтылыҡ — азатлыҡ, ә көмөш еҫе һеңгән өй — тынлыҡты тар иткән ҡафас кеүек ине.
Беренсе бүлек. Ҡанаттар һәм Боғауҙар
Айһылыу бала саҡтан йырланы. Уның тауышы йылға өҫтөндә осҡан аҡҡоштарҙай иркен, ә һандуғас һайрауындай моңло ине. Ауыл клубындағы һәр концерт уның йырынан башлана, уның йыры менән тамамлана. Уҡытыусылары: «Был ҡыҙҙың тауышында Аллаһтың үҙе бар, ул — күк йөҙөнән төшкән бүләк», — тип һөйләшә ине.
Ә өйҙә — бөтөнләй икенсе донъя. Төн уртаһынан ауышҡанда ла Нәфисә апайҙың оҫтаханаһынан ваҡ ҡына таҡ-таҡ-таҡ тигән тауыш ишетелә. Ул көмөш сүкә. Уның нескә генә бармаҡтары ҡаты металдан нәҙек сәскә таждары, ҡош ҡанаттары, ситһеҙ-ситһеҙ үҫентеләр яһай. Өләсәһе, Мәрйәм әбей, был эште инде күҙҙәре күрмәгәс ҡалдырған. Ләкин уның һуҡыр күҙҙәре лә, ҡартайған ҡулдары ла хәтерләй — ул һаман да ейәнсәренең бармаҡтарын тотоп, көмөшкә йән өрөргә өйрәтә. — Ҡыҙым, селтәр — һатыу өсөн тауар, биҙәнеү өсөн генә түгел, — тип бышылдай өләсәй, бармаҡтары менән көмөш сымды һыйпап. — Ул — ырыуҙың теле. Беҙ бында яҙмыштарҙы, өмөттәрҙе яҙып ҡалдырабыҙ. Айһылыу башын ҡаға, күңелендә ҡара ҡаршылыҡ ҡайнай. Ул сәхнәлә үҙен нисек күҙ алдына килтерә — оҙон ебәк күлдәктә, микрофон тотоп, меңдәрсә кеше алдында йырлап. Ә селтәр? Уның өсөн ул — ауыр, һалҡын көмөш, ҡартлыҡ биҙәге, үткән быуаттың боғауы. — Әсәй, мин был көмөштө түгел, йырҙы һайлайым! — тип ҡысҡырып ебәрә ул бер кис. — Мин ошо ауылда көмөш сүкеп ултырып, ғүмеремде үткәрмәйәсәкмен! Нәфисә апай туҡтай. Уның күҙҙәрендә ниндер бер тәрән, аңлатылғыһыҙ моң ялтырай. Ул бер һүҙ дә әйтмәй, тик көмөш кисәген генә ҡабаттан утҡа тота.
Икенсе бүлек. Өҙөлгән еп
Көҙгө ямғырҙар башланғас, өйгә ҡараңғы күләгә төшә. Нәфисә апайға дауаханала ҡурҡыныс сир табалар. Табиптарҙың "ваҡыттың аҙ ҡалыуы" тигән һүҙҙәре өйҙөң һауаһын ағыулай. Ошонан һуң өйҙә бөтәһе лә үҙгәрә. Нәфисә апай, үҙе сирҙән хәлһеҙләнгән булһа ла, төндәрен лампа яҡтыһында көмөш менән мәшғүл. Әйтерһең дә, ул ҡулдары аша үҙенең һуңғы һүҙҙәрен, васыятын яҙып ҡалдырырға ашыға. — Ҡыҙым, кил бында, — тип саҡыра ул бер кис, тауышы ҡағыҙ кеүек йоҡа. — Мин һиңә барыһын да өйрәтергә тейешмен. Юҡһа, был серҙәр минең менән ергә китәсәк. Ә Айһылыуҙың ситәнендә, йөрәгенә ҡыҫылған кеүек, ҡаланан килгән хат ята. Уны Өфөләге консерваторияға уҡырға саҡыралар. Ул хатты әсәһенән йәшерә, ләкин был сер уның күкрәген яндыра, төндәрен йоҡлатамай. Ике юл һуҙыла: береһе — йылға аръяғына, ҡанаттарға, данға; икенсеһе — ошо өйгә, әсәһенең сирле түшәгенә, көмөш сүкеүе янына. Һәм Айһылыу беренсе тапҡыр аңлай: йөрәгеңде икегә бүлеп булмай, икеһен дә һайлап булмай.
Өсөнсө бүлек. Ололар сандығы
Ҡышҡы оҙон кисәүҙәрҙең береһендә Айһылыу сарҙаҡҡа күтәрелә. Иҫке һандыҡтар, һарыҡ йөнөнән бәйләнгән ойоҡтар, әфәшүн еҫе... Ул мөйөштә уйып эшләнгән бәләкәй генә ағас шкатулка таба. Эсендә — тамамланмаған көмөш селтәр. Ул — ҡош. Һандуғас. Ләкин уның ҡанаты ғына эшләнгән, яртыһы өҙөлгән, сәскә тажы ахырына етмәгән. Ул шкатулканы өләсәһенә алып бара. Мәрйәм әбей һуҡыр күҙҙәренән йәш түгеп, бармаҡтары менән көмөштө һыйпай. — Аһ... был — минең әсәйемдең, һинең Бибихаят ҡарт өләсәйеңдең эше, — тип бышылдай ул. — Ул уны тамамларға өлгөрмәне. Һуғыш башланды... Өләсәй оҙаҡ ҡына һөйләй. Уның әсәһе селтәрҙе һуғышҡа киткән иренең ҡайтыуына, еңеүгә эшләй башлаған. "Ир ҡайтһа, һандуғастың икенсе ҡанатын да, сәскә тажын да эшләп ҡуям", — тигән. Ләкин ир яу яланында ятып ҡалған. Ә селтәр ҡалған — яртылаш, әйтерһең, өҙөлгән йыр кеүек, тамамланмаған яҙмыш кеүек. Айһылыу шкатулканы ҡулына ала. Көмөштә — өҙөлгән сәскә һүрәте. Һәм ҡыҙ кинәт аңлай: был — уның да тарихы. Уның да ҡаны. Ул көмөш киҫәге түгел, ул — уның нәҫеленең тамамланмаған моңо.
Дүртенсе бүлек. Көмөш тел
Ҡыш буйы, тирә-яҡта бурандар уйнағанда, Айһылыу әсәһе янында ултыра. Өйрәнә. Уның нәҙек бармаҡтары тәүҙә ҡанай, шешә, ләкин көмөш уға буйһона башлай. Әсәһенең һалҡын ҡулдары уны йүнәлтә, төҙәтә. Һуңғы айҙарҙа улар бик яҡынлашалар — бәлки, ғүмерҙәрендә беренсе тапҡыр шулай асыҡ һөйләшәләр, бер-береһен аңлайҙар. — Күрәһеңме, ҡыҙым, — ти Нәфисә апай, тыны ҡыҫылып. — Һәр биҙәктең үҙ моңо, үҙ мәғәнәһе бар. Был — ҡош, ул иректе аңлата. Был — тулҡын, тормоштоң ағымын, ҡайғыны ла, шатлыҡты ла күрһәтә. Ә был — ҡояш, өмөттө. Селтәр — ул йыр. Тик ул тауыш менән түгел, ҡул менән йырлай. Айһылыу, тыңлай-тыңлай, үҙе лә һиҙмәҫтән, көмөш телен өйрәнә. Һәм шул саҡта ул аңлай: уның тауышы ғына түгел, ҡулдары ла йырлай ала икән. Көмөш сымдар уның бармаҡтары араһында йәнләнә, моңға әйләнә. Яҙ етеп, ҡарҙар ирегәс, Нәфисә апай вафат була. Ләкин киткәндә уның йөҙө тыныс, нурлы була. Ул белә: барыһын да, үҙенең бөтә моңон, ҡыҙына тапшырҙы.
Бишенсе бүлек. Ике ярҙың моңо
Йәй Айһылыу ҡалаға, Өфөгә китә. Уҡый, сәхнәгә сыға. Уның тауышы залдарҙы тултыра, тәнҡитселәр уны "яңы йондоҙ" тип атай. Ләкин һәр кис, ҡунаҡхана бүлмәһендә, ул шкатулканы аса, ҡарт өләсәһенең тамамланмаған һандуғасын ҡулына ала — һәм эшләй. Ҡала шау-шыуы уның күңелендәге көмөш моңон баҫа алмай. Бер йыл үтә. Ике йыл. Айһылыу билдәле йырсы була. Әммә күңелендә — ниндер бер бушлыҡ. Ул сәхнәлә йырлай, ә күңеле ауылда, көмөш еҫе һеңгән өйҙә. Һәм бер көндө ул ҡарар ҡабул итә. Ул тамамланмаған һандуғасты ҡулына ала. Уның бармаҡтары үҙе-үҙе эшләй: ул ҡарт өләсәһенең өҙөлгән сәскәһен тамамлай, әсәһенең тулҡын биҙәген өҫтәй һәм үҙенең яңы ҡояшын уйып һала. Өс быуандың биҙәктәре бер көмөш селтәргә ҡушыла. Зур концерт. Меңдәрсә тамашасы. Айһылыу сәхнәгә оҙон милли күлдәктән сыға. Уның күкрәгендә — шул тамамланған көмөш һандуғас. Ул микрофонды ала һәм йырлай. Ләкин был — элекке йыр түгел. Уның тауышында — йылға ағымы, буран шаулауы, көмөш сүкеү тауышы һәм быуындар моңо. Зал тын ҡала. Кемдер күҙ йәштәрен һөртә. Сөнки хәҙер ул йырламай — ул үҙ халҡының тарихын, яҙмышын һөйләй. Көмөш селтәр прожектор яҡтыһында йылышып, йәнләнеп китә, әйтерһең, һандуғас осорға әҙерләнә.
Эпилог: Йылға һәм Күпер
Күп йылдар үтә. Айһылыу ауылға ҡайта. Әсәһенең өйөндә ул оҫтахана аса. Эргәһендә — йәш ҡыҙҙар. Улар көмөш сүкеү, селтәр һурыу серҙәрен өйрәнә. Айһылыу сәхнәнән бөтөнләй китмәгән — ул әле лә йырлай. Әммә хәҙер уның һәр йыры селтәрҙәге биҙәк кеүек: һәр береһендә — үҙ мәғәнәһе, үҙ тарихы, үҙ йәне бар. Бер кис, ул тәҙрәнән йылғаға ҡарай. Йылға аръяғындағы ҡала яҡтылыҡтары һаман балҡый. Ләкин Айһылыу хәҙер йылмая. Ул аңланы: иң мөһиме — йылғаның аръяғында түгел, ә үҙеңдең нигеҙеңдә. Сөнки йыр ҙа, көмөш тә — бер үк йылғаның ике яры. Икеһе лә — бер халыҡтың күңеле, бер ғүмерҙең моңо. Һәм был моң бер ҡасан да өҙөлмәйәсәк.
1 / 7
Добавить комментарий