Өфө йондоҙҙары

Шул көндө лә шулай булды. Тышта көҙгө ел уйнай, япраҡтар аяҡ аҫтында шығырлай. Айбулат кофеһын алып, ишеккә табан боролдо. Ул уйҙарына сумған, башында яңы проекттың кодын әйләндереп йөрөтә ине. Шул мәлдә ишек асылды, һәм ул бер ҡыҙға бәрелде.

Эҫе ҡара кофе һауаға сәсрәне лә, ҡыҙҙың ҡулындағы асыҡ блокнот өҫтөнә, уның янында торған ҡағыҙ биттәренә түгелде.

— Нишләйһең һин?! — ҡыҙ ҡысҡырып ебәрҙе. Уның тауышында асыу ғына түгел, ысын ҡайғы, өҙгөләнеү ишетелә ине. — Был минең өс айлыҡ эшем!

Айбулат ҡыҙыл төҫкә инде. Ҡолаҡтары шаулай башланы. Ул, ғәҙәттә, логик уйлай, һәр хатаны тиҙ генә "төҙәтә" ала. Ләкин бындай хатаның коды юҡ ине. Ҡыҙ үҙенеке итеп асыулана, ә ул телен таба алмай, тик ҡулындағы буш стаканға ғына ҡарай.

Шул саҡ уның күҙе өҫтәлгә түгелгән эскиздарға төштө. Был ябай ғына һүрәттәр түгел ине. Ҡара таптар аҫтынан Өфөнөң таныш, ләкин бөтөнләй икенсе, сихри урындары күренә: Черниковканың иҫке, ҡыҙыл кирбесле йорттары, Монумент Дуҫлыҡтың ҡояшта ялтыраған ҡанаттары, Ағиҙел өҫтөндәге алһыу-шәмәхә ҡояш байыуы. Һәр һүрәттә — нәҙек һыҙыҡтар, йылы төҫтәр, башҡорт биҙәктәренең нескә элементтары. Был һүрәттәрҙә ҡаланың йәне ине. Ә ул, Айбулат, шул йәнде ҡара кофе менән бысратты.

— Ғәфү итегеҙ... мин... мин уйламаным... — Айбулат тулҡынланып, ҡулындағы ҡара кофеһын өҫтәлгә ҡуйҙы. — Һеҙгә яңы блокнот алып бирәм. Зинһар, көтөгөҙ.

Ул кире боролдо ла, ишекте этеп, урамға йүгереп сыҡты. Көҙгө һалҡын ел йөҙөнә бәрелде. Яҡындағы канцелярия кибетенә ингәндә, ул иң ҡиммәтле, иң сифатлы, ҡалын ҡағыҙлы блокнотты һайланы. Ҡайтып ингәндә, кофейнялағы музыка уға бик ҡысҡырып ишетелде.

Ләкин өҫтәл янындағы ултырғыс буш ине. Ҡыҙ китеп барған.

Өҫтәлдә бары тик бөтөшкән, ҡара таптар менән ҡапланған эскиздар ғына ята. Айбулаттың күңеле төштө. Ул блокнотты өҫтәлгә ҡуйҙы. Ҡулына ҡәләм алып, бер нисә секунд уйланып торҙо ла, ҡағыҙ битенә һаҡ ҡына яҙа башланы. Уның ҡулы ғәҙәттәгесә ныҡ түгел ине.

«Кисерегеҙ. Мин һеҙҙең ижадығыҙҙы боҙҙом. Был блокнот — минең ғәфү үтенеүем. Әгәр рөхсәт итһәгеҙ, һүрәттәрегеҙҙең хаҡын түләр инем. Улар бик матур ине...»

Ул аҫҡа үҙенең телефон номерын яҙҙы. Һәм, кофейнянан сығып, ҡабаттан Октябрь проспектына, үҙенең тынсыз, ләкин хәҙер бөтөнләй башҡасалыҡ тойолған фатирына табан атланы. Ул белмәй ине: был ҡара кофе табы, уның тормошондағы иң яҡты төҫтәрҙең башланғысы буласаҡ.

Икенсе бүлек. Һүрәттәр буйлап

Айбулат өсөн ул көн ғәҙәттәгесә башланды: монитор яҡтыһы, кодтар юлы һәм тын ғына бүлмә. Ләкин бөгөн экрандағы һалҡын һандар уның уйҙарын бүлә алманы. Күҙ алдынан һаман да шул ҡара таптар китмәне. Әммә таптар түгел, ә уларҙың аҫтында йәшеренгән йылы төтәр — Ағиҙелдең алһыу тулҡындары, ҡояшта ялтыраған кирбес диуарҙар, нәҙек генә ҡәләм һыҙыҡтары. Ул ҡыҙҙың күҙҙәрендәге ҡайғыны һәм ижадҡа булған мөхәббәтте һаман да тойоп тора ине.

Кис етеп, ҡала тәҙрәләрҙән һары уттар менән яна башлағас, Айбулат ноутбугын япты ла, телефонын ҡулына алды. Ул эҙләй башланы. Тәүҙә уйлап ҡараны: ҡала буйлап йөрөп, һәр кофейняны ҡарарғамы? Юҡ, был аҡылһыҙлыҡ булыр ине. Ул икенсе юлды һайланы — цифрлы донъяны.

Ул эҙләү юлына "Өфө", "эскиз", "ҡала һүрәттәре", "Черниковка" тигән һүҙҙәрҙе яҙа башланы. Сәғәттәр үтте. Ул йөҙҙәрсә битте ҡараны. Ләкин береһе лә ул түгел ине. Тик иртәнге сәғәт икеләр тирәһендә, ул "Өфө асылмалары" тип аталған бәләкәй генә, ләкин бик йылы аккаунтҡа тап булды.

Ул битте асҡас, Айбулаттың тыны ҡыҫылды. Был бары тик һүрәттәр түгел ине. Был — ҡаланың шәхси көндәлеге. Һәр рәсем аҫтында ҡыҫҡа ғына, ләкин йөрәккә үтеп инерлек юлдар яҙылған: "Бөгөн Салауат Юлаев һәйкәле ҡояш байышында алтынға әйләнде", "Черниковканың ике ихатаһында бесәй балалары уйнай, ә мин уларҙың моңон һүрәткә төшөрәм".

Һыҙыҡтар. Төҫтәр. Ул стиль. Айбулат шунда уҡ аңланы: был — шул ҡыҙ. Ул аккаунт авторының исемен күрҙе — Гөлназ.

Ул оҙаҡ ҡына экранға текләп ултырҙы. Беренсе уйы — үҙен танытыу, ғәфү үтенеү ине. Ләкин ҡулы туҡтаны. Ул уны ҡурҡытырға, уңайһыҙ хәлгә ҡуйырға теләмәне. Ул бары тик уның донъяһына инергә, шул йылылыҡҡа ҡағылырға теләне.

Титрәгән бармаҡтары менән ул тәүге тапҡыр комментарий яҙҙы: «Был һүрәттә Өфөнөң йәне күренә. Һеҙ уны күрә беләһегеҙ. Башҡалар күрмәгәнде күрәһегеҙ».

Ул телефонды өҫтәлгә ҡуйҙы ла, йоҡларға ятты. Ләкин йоҡо килмәне. Иртәнге сәғәт алтыла, ҡояш ҡалҡҡанда, телефоны вибрация менән һелкенде. Яуап килгән ине.

«Рәхмәт. Был һүҙҙәр миңә бөгөн бик кәрәк ине. Ә һеҙ ҡайҙан күрәһегеҙ минең ҡаламды? Һеҙ ҙә рәссаммы?»

Айбулат йылмайҙы. Уның ирендәрендәге йылмайыу был фатирҙа күптән юҡҡа сыҡҡайны. Ул яуап бирҙе: «Юҡ, мин рәссам түгел. Мин бары тик кодтар менән эш итәм. Ләкин һеҙҙең һүрәттәр миңә ҡаланы башҡаса күрергә өйрәтте».

Шулай итеп, уларҙың күҙгә күренмәгән, ләкин бик ныҡлы күпере төҙөлә башланы. Икеһе лә исемдәрен әйтмәй, бары тик ҡала, һүрәт, яҡтылыҡ һәм төҫтәр тураһында яҙҙы. Уларҙың хатлашыуы Айбулат өсөн иртәнге ҡара кофе урынын баҫты. Тик был юлы ул эсмәй ине, ул уны йотоп ебәрә ине.

Айбулат хәҙер ҡала буйлап йөрөгәндә, Гөлназдың күҙҙәре менән ҡарарға тырыша башланы. Ул эштән һуң махсус итеп иң матур, иң йәшерен мөйөштәрҙе эҙләне. Иҫке трамвай юлдары, ҡайынлыҡ эсендәге яңғыҙ эскәмйәләр, Ағиҙел ярындағы таштар. Ул уларҙы фотоға төшөрҙө лә, Гөлназға ебәрҙе. «Бына һинең өсөн яңы эскизға идея», — тип яҙҙы ул. Ә Гөлназ иртәгеһенә шул фотоны үҙенең нәҙек ҡәләме менән йәнләндереп, яңы һүрәтте уға ебәрҙе. Улар бер-береһен тулыландырҙы: ул уға күҙҙәрен бирҙе, ул уға йәнен бирҙе.

Бер ай үтте. Көҙгө ямғырҙар башланды, ҡала һоро томанға күмелде. Бер төндө, сәғәт ун берҙәр тирәһендә, Гөлназдан ғәҙәттәгесәнән айырылып торған, оҙонораҡ хат килде:

«Ә һеҙ бер ҡасан да үҙегеҙҙе яңғыҙ һиҙәһегеҙме? Мин бөгөн тәҙрәнән ҡарайым да, ҡала шул тиклем ҙур, шул тиклем шау-шыулы... Ә мин уның эсендә бәләкәй генә, күренмәгән нөктә кеүек тоям. Күпме кеше йәшәй, ә һин барыбер яңғыҙ. Был ҡурҡыныс түгелме?»

Айбулат урындығынан торҙо. Ул тәҙрә янына килеп, ҡараңғыға сумған Октябрь проспектына ҡараны. Меңдәрсә тәҙрә, меңдәрсә яҙмыш. Ул да бит шул нөктәләрҙең береһе ине. Әммә хәҙер ул үҙенең яңғыҙ түгеллеген тойҙо. Сөнки уның телефонында — Гөлназдың уйҙары, уның һүрәттәре, уның моңо бар ине.

Ул телефонын ҡулына алды ла, оҙаҡ уйланып, һуңынан ныҡлы бармаҡтары менән яуап һуҡты:

«Яңғыҙ булып та, кемдер һинең һүҙҙәреңде, һинең һүрәттәреңде көтөп ултырһа — һин бер ҡасан да яңғыҙ түгел. Ҡала ҙур, Гөлназ. Ләкин ул беҙҙе яңғыҙ ҡалдырмай, ул беҙҙе бер-беребеҙгә яҡынлаштыра».

Ул хатты ебәрҙе. Һәм шул мәлдә аңланы: ул был ҡыҙға ғашиҡ булған. Уның йөҙөнә түгел, уның күңеленә, уның ҡаланы күреү һәләтенә, уның йылы һүҙҙәренә.

Иртәгеһен иртән, кофейняға ингәндә, Айбулат беренсе тапҡыр "Ҡара" тип әйтмәне. Ул баристаға ҡараны ла: — Ике латте, зинһар. Береһен үҙемә, икенсеһен... килеп алыр өсөн.

Ул белмәй ине, Гөлназ бүген шул кофейняға килерме-юҡмы. Ләкин ул көттө. Сөнки хәҙер уның тормошонда ҡара төҫтәр генә түгел, ә яҡтылыҡ та бар ине.

Өсөнсө бүлек. Осрашыу

Ике ай үтте. Был ике ай Айбулат өсөн ике йылға тиң ине. Уларҙың хатлашыуы көндән-көн тәрәнәйҙе, һүҙҙәре йылынды. Улар хәҙер бары тик ҡала һәм рәсемдәр тураһында ғына түгел, ә тормош, ҡурҡыуҙар, хыялдар тураһында ла яҙа башланы. Гөлназ уға атаһының ҡаты булыуы, үҙенең рәссам булырға теләүе, ләкин ғаиләһенең уны ҡалаға, "ысын һөнәргә" ебәрергә теләүе тураһында һөйләне. Айбулат үҙенең ауылда ҡалып, ә ҡалаға килеп юғалыуы, кодтар араһында үҙен таш кеүек һиҙеүе тураһында яҙҙы.

Ләкин бер нәмә етмәй ине. Тауыш. Күҙҙәр. Һауалағы тартылыш.

Яңғырау ваҡыты етте. Гөлназ беренсе булып батырлыҡ итте. Бер кис, ғәҙәттәгесә һуң, ул былай тип яҙҙы:

«Ә бәлки, осрашайыҡ? Якутов паркында. Иртәгә, кис, ете. Эскәмйәлә бер ҡыҙ һүрәт блокноты менән ултырыр. Уның янында — иҫке имән. Әгәр һин килһәң... мин һине танырмын».

Айбулат был хәбәрҙе уҡығас, телефонын ҡулынан төшөрөп ебәрҙе. Йөрәге дөп-дөп тибеп, күкрәгенә һуғыла башланы. Ул бер нисә тапҡыр "эйе", "юҡ", "белмәйем" тип яҙып ҡараны, ләкин һуңынан бары тик бер һүҙ генә ҡалдырҙы:

«Киләм».

Ул төндә йоҡлай алманы. Иртәгеһен эштә ултырҙы, ләкин кодтар күҙ алдында бейеште генә. Киске алтыла ул эштән сыҡты ла, өйөнә лә ҡайтмай, туры Якутов паркына табан юл тотто.

Парк киске Өфөнөң иң матур урындарының береһе ине. Ағиҙел яры буйлап һуҙылған юлдарҙа япраҡтар алтын кеүек һарғайған. Ҡояш әкрен генә ҡала артына йәшенә, ә уның һуңғы нурҙары ағастар араһынан үтеп, ергә оҙон күләгәләр һала. Паркта кешеләр йөрөй: ҡул тотонған парҙар, балаларын йөрөткән әсәйҙәр, яңғыҙ уҡыусылар. Ләкин Айбулат барыһын да күрмәне. Ул бары тик бер эскәмйәне эҙләне.

Ете тулғанда, ул парктың уртаһындағы иҫке имән янына килеп етте. Ағас ысынлап та бик ҡарт, тамырҙары ер өҫтөнә сығып ятҡан ине. Уның аҫтында, ысынлап та, бер эскәмйә тора.

Һәм шунда ултыра ҡыҙ.

Уның ҡулында — шул уҡ блокнот. Ул башын эйеп, ниндәйҙер һүрәт өҫтөндә эшләй. Ҡояш байышы уның сәстәренә алтын төҫ бирә, ә еңел ел күлдәгенең итәген һелкетә.

Айбулат ҡатып ҡалды. Был — шул ҡыҙ! Кофе түккән ҡыҙ! Кофейнялағы ул асыулы, ләкин күҙҙәрендә йылылыҡ булған ҡыҙ!

Уның аяҡтары ергә тамырланғандай булды. Ул ҡасырға, кире боролорға теләне. "Ул мине хәтерләй. Ул минең менән һөйләшергә теләмә. Мин уның эштәрен боҙҙом бит", — тип уйланы ул.

Ләкин шул мәлдә Гөлназ башын күтәрҙе. Уның күҙҙәре Айбулатҡа төштө. Бер секундҡа донъя туҡтап ҡалғандай булды.

Гөлназҙың күҙҙәре киң асылды. Ул да таныны. Уның ҡулындағы ҡәләме өҫтәлгә төштө.

— Һин?.. — тине улар бер үк ваҡытта. Тауыштары ла бер үк яңғыраны.

Айбулат әкрен генә яҡынлашты. Уның тамағы ҡоро, теле әйләнмәй ине. — Мин... мин һине эҙләнем, — тине ул. — Интернетта. Һүрәттәрең буйлап.

Гөлназдың ирендәрендә йылмайыу барлыҡҡа килде. Ләкин был йылмайыуҙа асыу түгел, ә ҡыҙыҡһыныу, бәлки... шатлыҡ та бар ине. — Мин дә һине эҙләнем, — тине ул. — Ләкин һинең профилеңдә бары тик кодтар ғына ине. Рәсемдәр юҡ.

Айбулат эскәмйәгә ултырҙы. Уның күҙе блокнотҡа төштө. Ул һаман шул уҡ блокнот ине. Өҫтөндә ҡара таптар ҡалған, ләкин улар хәҙер һүрәттең өлөшө кеүек күренә. Эсендә — уның яҙыуы.

— Һин минең яҙыуымды уҡыныңмы? — тип һораны Айбулат, блокнотҡа ымлап.

Гөлназ башын һелкте. — Уҡыным. Ул блокнот хәҙер минең иң ҡәҙерле әйберем. Сөнки ул миңә ике нәмә бүләк итте: яңы блокнот һәм... һине.

Улар бер-береһенә ҡараны ла, көлөп ебәрҙеләр. Был көлкө бөтә көсөргәнеште, бөтә ҡурҡыуҙы юҡҡа сығарҙы. Парктағы кешеләр уларға ҡараны, ләкин Айбулат уны һиҙмәне лә. Уның өсөн хәҙер бары тик Гөлназ бар ине.

— Мин һиңә шылтыратырға ҡурҡтым, — тине Гөлназ, сәстәрен ҡолағы артына йыйып. — Кем белә, бәлки һин мине тәртипһеҙ, асыулы ҡыҙ тип уйлайһың. Ә һин?

— Мин һине эҙләүемде белдерергә ҡурҡтым. Бәлки һин мине " stalkер" тип уйларһың, — тине Айбулат, көлөмһөрәп.

Улар оҙаҡ ҡына ултырҙы. Ҡояш байыны, ә улар һөйләште, һөйләште, һөйләште. Ҡала уларҙың тирә-яғында йәшәй ине: машиналар үтте, балалар көлдө, ағастар шауланы. Ләкин улар ишетмәне. Улар бер-береһен ишетте.

Гөлназ уға яңы эскиздарын күрһәтте — уларҙа хәҙер Айбулаттың фотоға төшөргән урындары бар ине. Ә Айбулат уға ҡаланың яңы мөйөштәрен күрһәтте — телефондағы фотографияларын.

— Беләһеңме, — тине Гөлназ кинәт, — мин был ҡаланан китергә уйлайым. Казанға, Мәскәүгә. Унда мөмкинлектәр күберәк.

Айбулаттың йөрәге һыҙып алғандай булды. — Ә бында? — тип һораны ул.

— Бында... бында мин бары тик "Гөлназ, рәссам ҡыҙ" ғына. Ә унда мин "Гөлназ, билдәле иллюстратор" булырмын, бәлки.

Айбулат бер нәмә лә әйтмәне. Ул бары тик ҡулдарын ҡаушырып ултырҙы. Ул был һүҙҙәрҙе ишетергә әҙер түгел ине.

Кис ун тулғанда, улар торорға мәжбүр булды. — Иртәгә? — тип һораны Гөлназ, тороп барышлай. — Иртәгә, — тине Айбулат. — Шул уҡ ваҡытта. Шул уҡ урында.

Гөлназ китте. Айбулат уның артынан оҙаҡ ҡарап торҙо. Ул белде: был ҡыҙ уның тормошон үҙгәртте. Ләкин ул да белде: Гөлназ китергә йыйына. Һәм был уның йөрәген әрнетте.

Шул кистән алып уларҙың һөйләшеүе туҡтаманы. Улар һәр көн осрашты. Паркта, кофейняла, Ағиҙел ярында. Ҡала уларҙыҡы булды. Ләкин һәр осрашыуҙа Гөлназдың "Китәм" тигән һүҙҙәре Айбулаттың күңелендә ҡара болот кеүек аҫылынып торҙо.

Ул белде: ваҡыт үтә. Ул бер нәмә эшләргә тейеш. Ләкин нимә?

Дүртенсе бүлек. Ике юл

Көҙгө алтын миҙгел Уфаның иң матур, иң моңло ваҡыты ине. Айбулат менән Гөлназ бергә күп ваҡыт үткәрә башланы. Уларҙың маршруттары ҡаланың иң йәшерен, иң серле мөйөштәренә алып барҙы. Черниковканың ҡыҙыл кирбесле иҫке ихаталарында улар һүрәт төшөрҙө, Ағиҙел ярындағы таштарҙа ултырып, һыуҙың шаулауын тыңланы, Салауат Юлаев һәйкәле янындағы майҙанда ҡояш байыуын ҡаршыланы. Айбулат Гөлназдың һәр һүрәтендә, һәр эскизында Өфөнөң яңы бер ситен, яңы бер серен аса ине. Ул ҡаланы тик "эш урыны" тип кенә түгел, ә тере, һулыш алған, үҙенең тарихы булған организм итеп күрә башланы. Уның йөрәге был ҡалаға әкренләп тамыр ебәрә ине.

Әммә Гөлназдың күңелендә был тыныслыҡ менән бер рәттән, тынғыһыҙ бер ут яна ине. Уның кескәй генә оҫтаханаһындағы өҫтәл һәр саҡ ҡағыҙҙар, буяуҙар һәм ҡәләмдәр менән тулы. Ул Мәскәүгә йәки Ҡазанға китергә хыяллана. Унда ҙур галереялар, күргәҙмәләр, билдәле рәссамдар, ҙур мөмкинлектәр.

Ләкин уның юлында иң ҙур киртә — үҙ ғаиләһе ине. Уның атаһы, ҡаты ҡуллы, үҙ эшенә тоғро инженер, һәр ваҡыт шул уҡ һүҙҙе ҡабатлай: — Гөлназ, һүрәт төшөрөү — ҡатын-ҡыҙ өсөн ял итеү генә, етди һөнәр түгел. Табип бул, уҡытыусы бул, инженер бул. Ә бына был... был бары тик ваҡытты бушҡа үткәреү. Кемгә кәрәк һинең һүрәттәрең?

Ә Гөлназ иҫбат итергә теләй. Ул атаһына ла, үҙ-үҙенә лә иҫбат итергә тейеш: уның таланты сикһеҙ, ул бары тик "һүрәт төшөрөүсе ҡыҙ" ғына түгел, ул — ысын рәссам. Был көрәш уны эстән ашай, йоҡоһон ҡаса ине.

Бер көҙгө кис, ел көсәйеп, Ағиҙел өҫтөндә һалҡын тулҡындар уйнағанда, улар йылға буйындағы эскәмйәлә ултыра ине. Гөлназ пальтоһының яғаһын күтәрҙе лә, оҙаҡ ҡына ҡараңғы һыуға текләп торғас, кинәт әйтеп һалды:

— Мин бында ҡала алмайым, Айбулат. Бәлки, Өфө минең өсөн бәләкәй. Мин бында үҙемде ҡапырсаҡ эсендәге күбәләк кеүек тоям. Минә осорға кәрәк. Минә ҙур донъя кәрәк.

Айбулат оҙаҡ өндәшмәне. Ел уның сәстәрен туҙҙырҙы, ләкин ул һалҡынды һиҙмәне лә. Уның күңелендә ниндәйҙер ауыр таш ятҡандай булды. Ул ҡаланы ярата башлаған ине. Бында, ошо урамдарҙа, ошо парктарҙа ул үҙенең яңғыҙлығын еңде. Уның тамырҙары, ауылынан өҙөлгән булһа ла, хәҙер ошо бетон һәм асфальт эсендә ҡабаттан үҫә башлағайны. Ул бер ҡасан да Өфөнө ҡалдырырға, был тыныслыҡты, был йылылыҡты юғалтырға теләмәй ине.

— Ә һин үҙеңде ҡайҙа күрәһең, Гөлназ? — тип һораны ул, тауышындағы ҡалтыраныуҙы йәшерергә тырышып.

Гөлназ уға боролдо. Уның күҙҙәрендә — ҡурҡыу ҙа, өмөт тә, ҡарар ҙа яна ине. — Мин... белмәйем. Тик бер нәмәне аныҡ белем: әгәр мин хәҙер китмәһәм, ғүмерем буйы "әгәр мин киткән булһам..." тип йәшәрмен. Был "әгәр" мине эстән ашар, минең ижадымды үлтерер.

Улар араһында тынлыҡ урынлашты. Был тынлыҡ элеккегесә йылы һәм аңлайышлы түгел ине. Ул һалҡын, үткер ине. Айбулат Гөлназдың ҡулын тотто, ләкин ҡыҙҙың бармаҡтары һалҡын һәм хәрәкәтһеҙ ине. Был һөйләшеү араларына күҙгә күренмәгән һалҡын һауа индерҙе.

Уларҙың икеһе лә аңланы: мәхәббәт — ул бары тик бер-береңде яратыу ғына түгел. Ул — бер үк юлдан атлау. Ә уларҙың юлдары, әйтерһең дә, ике төрлө офоҡҡа табан һуҙыла башланы. Береһе — ҡаланың йылы уттарына, икенсеһе — сит ҡалаларҙың сағыу, ләкин һалҡын яҡтылығына.

Бишенсе бүлек. Атайҙар һүҙе

Айбулат өсөн аҙна һайын шәмбе көнө — тыуған ауылына ҡайтыу көнө ине. Өфөнән йөҙ саҡрым алыҫлыҡтағы был тын ғына ауыл уның өсөн һаман да иң яҡын, иң аңлайышлы урын булып ҡала бирә ине. Бында һауа башҡаса еҫләй, бында ваҡыт әкренерәк аға.

Шул шәмбеләрҙең береһендә, өйгә ҡайтҡас, ул өҫтәл артында атаһы, Хәмит ағай, менән сәй эсеп ултырҙы. Атаһының йөҙөндә ҡыуаныс та, борсолоу ҙа сағылыш тапҡан ине. Ул улының ҡала тормошо, эше тураһында һорашты, уның программист булыуы менән ғорурланды. — Улым, һин бөгөн ҙур ҡалала йәшәйһең, заманса эш менән мәшғүлһең. Беҙ һинең менән ғорурланабыҙ, — тине атаһы, һаҡалын һыйпап. — Әммә... әсәйең һәр саҡ һорап тора: ҡасан өйләнәһең? Ҡасан ейән-ейәнсәрҙәребеҙҙе күрәбеҙ? Һин бит яңғыҙ ҡыуышта, буш фатирҙа йәшәйһең. Кем һине көтә анда? Кем һиңә йылы аш әҙерләй?

Айбулат сәйенә ҡараны. Уның ирендәрендә Гөлназдың исеме әйтергә әҙер торҙо. "Мин бер ҡыҙҙы осраттым, атай. Ул рәссам. Ул ҡаланы минән дә яҡшыраҡ күрә", — тип әйткеһе килде. Ләкин ул туҡтап ҡалды. Атаһының "рәссам" тигән һүҙгә нисек ҡараясағын күҙ алдына килтерҙе. Бәлки, ул "ул һине туйҙыра алырмы?" йәки "ул һиңә уңайлы булырмы?" тип һорар. Айбулат был һорауҙарға яуап бирергә әҙер түгел ине. Ул үҙе лә белмәй — был бәйләнеш ҡайҙа алып барыр, уларҙың киләсәге бармы-юҡмы. — Әле иртә, атай, — тине ул ғына, тауышындағы ҡалтыраныуҙы йәшереп. — Эшем күп.

Ә Өфөлә, ҡаланың икенсе осонда, Гөлназдың ғаиләһендә бөтөнләй башҡа һауа хөкөм һөрә ине. Уларҙың фатирында һәр ваҡыт тәртип, тыныслыҡ һәм... һалҡынлыҡ хөкөм һөрҙө. Гөлназдың атаһы, Рәшит, элекке ҙур заводтың инженеры, ҡаты ҡуллы, үҙ һүҙендә торған кеше ине. Ул ҡыҙын ярата, ләкин уның ярата белгәне — бары тик "дөрөҫ юл" күрһәтеү генә ине.

Гөлназ киске аш ваҡытында, ҡулына яңы ғына баҫтырып сығарылған портфолиоһын алып, атаһының янына килеп ултырҙы. — Атай, ҡара әле, — тине ул, тауышында өмөт яңғырап. — Минең эшемде Ҡазандағы бер нәшриәт иғтибар итте. Улар минең менән килешеү төҙөргә теләй. Был — минең өсөн бик ҙур аҙым!

Рәшит күҙлекләрен төҙәтте лә, ҡағыҙҙарға һалҡын ғына күҙ һалды. Ул биттәрҙе әйләндереп сыҡты ла, өҫтәлгә ҡуйҙы. — Гөлназ, ҡыҙым, — тине ул, тауышында бер ниндәй ҙә ҡыуаныс тойомай. — Һүрәт менән ашап булмай. Был бары тик күңел асыуы, хобби. Ирҙәр бөгөн аҡса эҙләй, тотроҡлолоҡ эҙләй, ә һин һаман шул ҡағыҙҙарың менән мәшғүл. Ҡасан аҡылыңа килерһең? Нормаль һөнәр ал, нормаль эшкә урынлаш. Был һүрәттәрең менән ғаилә ҡора алмайһың.

Гөлназдың йөрәге өҙөлөп төшкәндәй булды. Ул атаһының күҙҙәренә ҡараны — унда бер ниндәй ҙә аңлау юҡ ине. Уның өсөн ҡыҙының ижады — бары тик юҡ-бар мәшәҡәт кенә. — Атай, был минең тормошом, минең йәнем! — тип ҡысҡырып ебәрҙе ул, ләкин атаһы урынынан ҡуҙғалманы ғына. — Йән менән ҡарын туҡ булмай, ҡыҙым. Йәшәргә кәрәк, — тине ул ҡырыс ҡына һәм гәзитенә кире күмелде.

Гөлназ бүлмәһенә йүгереп инде лә, ишекте япты. Күҙҙәренә йәш тығылды, ләкин ул иламаны. Ул тәҙрәнән ҡараңғы ҡалаға ҡараны. Өфө уттары яна, ләкин улар хәҙер уға йылы түгел, ә сит, ят кеүек тойолдо. Ул тағы ла нығыраҡ китергә ҡарар итте. Был ҡалала, был диуарҙар араһында ул үҙен һыйҙыра алмай. Уға ирек кәрәк. Уға үҙен аңлай торған кешеләр кәрәк.

Шул уҡ төндә Айбулат менән Гөлназ телефондан һөйләште. Гөлназдың тауышындағы яңғырауҙы ишетеп, Айбулаттың йөрәге һыҙланы. Ул уға атаһының һүҙҙәрен һөйләмәне, әммә Гөлназ үҙе һөйләп бирҙе. — Улар мине бер ҡасан да аңламай, Айбулат, — тип бышылданы ул. — Мин китергә тейеш. Мин бында һүреләм, мин юҡҡа сығам.

Айбулат телефонды ҡыҫып тотто. Ул аңланы: уларҙың икеһе лә үҙ тамырҙары менән көрәшә. Уның атаһы уны ғаилә ҡороп, бер урында тамыр ебәрергә этәрһә, Гөлназдың атаһы уның ҡанаттарын ҡырҡырға тырыша. Икеһе лә яратып эшләй, ләкин был "яратыу" уларҙың бәхетенә киртә булып тора.

— Мин һине юғалтҡым килмәй, Гөлназ, — тине Айбулат, тауышындағы өмөтһөҙлөктө йәшерә алмай. — Ә мин үҙемде юғалтҡым килмәй, Айбулат, — тип яуап бирҙе ҡыҙ. — Әгәр мин бында ҡалһам, мин һине лә, үҙемде лә бәхетһеҙ итәсәкмен.

Телефонда тынлыҡ урынлашты. Ҡаланың ике яғында ике йөрәк тибә, ләкин улар араһындағы күперҙең нигеҙҙәре әкренләп ҡаҡшай башланы.

Алтынсы бүлек. Проект

Айбулат өсөн төндәр йоҡоһоҙ үтә башланы. Ул мониторға текләй, ләкин кодтар күҙ алдында бейешеп кенә тора, уларҙың мәғәнәһен аңлай алмай. Уның уйҙарында — бары тик Гөлназ. Уның һуңғы һөйләшеүҙәре, "Мин бында һүреләм" тигән һүҙҙәре ҡолағында яңғырай.

Ул Гөлназды көсләп тотоп ҡала алмаясағын аңлай. Уның ҡанаттарын ҡырҡып, үҙ янында бәйләп ҡуйыу — был мөхәббәт түгел, был үлтерергә тиң. Ләкин уны ебәреп ебәрергә лә көсө юҡ. Ул бер төндә, өҫтәлендәге Гөлназдың һүрәттәренә ҡарап ултырғанда, кинәт аңланы: уға ҡанаттар бирергә кәрәк, ләкин шул ҡанаттар менән ул Өфө өҫтөндә оса алһын ине. Уның ижадын был ҡаланан айырып алып булмай, сөнки Өфө — уның илһамы.

Ул клавиатураны шылтырата башланы. Уның донъяһы — код, алгоритм, виртуаль реальность. Гөлназдың донъяһы — буяу, ҡәләм, тере ҡала. Әгәр был ике донъяны ҡушып булһа? Ул төн буйы эшләне, схемалар төҙөнө, сайттарҙың прототиптарын яһаны. Таң атҡанда, уның күҙҙәре янып тора ине. Идея формалашҡан ине.

Ул шунда уҡ Гөлназға шылтыратты. Сәғәт иртәнге алты булһа ла, ҡыҙ телефонын алды. — Гөлназ, осрашайыҡ. Ағиҙел буйында. Миңа һинең менән һөйләшергә кәрәк, — тине Айбулат, тауышындағы яңғырауҙы йәшерә алмай.

Ун минуттан улар йылға буйындағы эскәмйәлә ултыра ине. Һауа һалҡын, ләкин Айбулаттың күҙҙәрендә ут яна. Ул телефонын сығарҙы ла, Гөлназға үҙе төҙөгән схемаларҙы, эскиздарҙы күрһәтә башланы.

— Гөлназ, тыңла мине, — тине ул тиҙ-тиҙ, һүҙҙәрен йота-йота. — Әгәр беҙ бергә проект эшләһәк? Мин уны «Өфө уны яратҡандар күҙе менән» тип атарға теләйем. Һин — һүрәттәр, мин — код, сайт, интерактив карта, виртуаль экскурсия.

Ул Гөлназдың күҙҙәренә ҡараны. — Кеше урамда барған ерендә телефонды һүрәткә төшөрһә, һинең эшең экранда терелеп китһен. Иҫке йорттарҙың диуарҙарында һинең фрескаларың барлыҡҡа килһен. Беҙ ҡаланың һәр мөйөшөнә һинең донъяңды индерәбеҙ. Һинең һүрәттәрең ҡаланың стеналарында, бөтә донъя экрандарында булыр. Өфө — һинең шәхси, иң ҙур галереяң булһын! Мәскәү ҙә, Ҡазан да кәрәкмәй, Гөлназ. Сөнки һинең ҡалаң — бында.

Гөлназ тынып ҡалды. Ул Айбулаттың телефонындағы схемаларға, артабан уның янып торған күҙҙәренә ҡараны. Ел һыуҙы шаулата, ләкин ул бер нәмә лә ишетмәне. Уның күҙҙәренә йәш килде, ләкин был юлы ул ҡайғы йәше түгел ине.

Был идеяла ниндәйҙер әллә кемдеке кеүек түгел, ә икеһенең дә йөрәге, икеһенең дә хыялы бергә ҡушылған ине. Айбулат уның ижадын юҡҡа сығарманы, киреһенсә, уны күккә тиклем күтәрҙе. Ул уны аңланы. Ысынлап та аңланы.

— Ә... ә нисек эшләп була? — тип һораны ул шым ғына, тауышы ҡалтырап. — Был бит бик ҙур эш.

Айбулат йылмайҙы. Ул Гөлназдың һалҡын ҡулдарын үҙенең ҡулдарына алды, уларҙы йылытырға тырышып. — Һин — талант, мин — техника. Бергә беҙ көслө. Мин төндәрен код яҙам, һин көндөҙҙәрен һүрәт төшөрәһең. Беҙ ҡаланы үҙгәртә алабыҙ, Гөлназ.

Ул бер аҙ туҡтап торҙо ла, иң мөһим һүҙҙе әйтте: — Ә мин... мин һине юғалтҡым килмәй. Мин һинең менән бергә ошо юлды үткәм килә.

Гөлназ уның күҙҙәренә оҙаҡ ҡараны. Шул мәлдә уның күңелендәге ҡара болоттар таралды. Ул башын эйҙе лә, Айбулаттың ҡулын ҡыты. — Ярай, — тине ул, йылмайып. — Әйҙә, эшләйбеҙ.

Шул иртәлә, Ағиҙел өҫтөндә ҡояш ҡалҡҡанда, уларҙың яңы тормошо, яңы дөйөм хыялы башланды. Һалҡын һауа юҡҡа сыҡты, уның урынына илһам һәм берҙәмлек уты тоҡанды.

Етенсе бүлек. Һайлау

Гөлназдың кескәй генә оҫтаханаһында тынлыҡ хөкөм һөрә ине. Компьютер экранында яңы ғына килгән хат ялтырай. Ебәреүсе — Ҡазандағы иң ҙур һәм абруйлы дизайн студияларының береһе. «Хөрмәтле Гөлназ, һеҙҙең портфолиоға һоҡландыҡ. Беҙ һеҙгә өлкән иллюстратор вазифаһын тәҡдим итәбеҙ. Был — һеҙҙең карьерағыҙҙа яңы баҫҡыс буласаҡ...»

Гөлназ был һүҙҙәрҙе уҡыны ла, күҙҙәрен йомдо. Был — уның бала саҡ хыялы ине. Был — атаһының "һүрәт менән ашап булмай, нормаль һөнәр ал" тигән ҡаты һүҙҙәренә иң көслө, иң матур яуап ине. Ҡазан — ул танылыу, аҡса, ҙур күргәҙмәләр. Ләкин был хаттың аҫтында, күңеленең төпкөлөндә, ниндәйҙер ауыр, һалҡын таш ятҡандай тойолдо.

Кисен улар Ағиҙел ярындағы үҙҙәренең яратҡан эскәмйәләрендә осрашты. Ел көсәйгән, һыу ҡараңғыланған ине. Гөлназ оҙаҡ ҡына һыуға текләп торҙо ла, ниһаят, әйтеп һалды: — Мине Ҡазанға саҡырҙылар. Ҙур студияға. Иртәгә иртәнсәк яуап бирергә кәрәк.

Айбулаттың йөрәге өҙөлөп төшкәндәй булды. Уның эсендәге бөтә нәмә туңып ҡалды. Ул Гөлназды ҡалдырырға теләмәне, ләкин уның ҡанаттарын ҡырҡып, үҙ янында бәйләп ҡуйырға ла хоҡуғы юҡ ине. Ул бер һүҙ ҙә әйтмәне. Бары тик Гөлназдың һалҡын ҡулдарын үҙенең ҡулдарына алды ла, ныҡ итеп, титрәп торған бармаҡтары менән ҡыҫты. — Һин нимә теләйһең, Гөлназ? — тине ул, тауышындағы ҡалтыраныуҙы көскә йәшереп. — Һин генә беләһең. Мин һинең ҡарарыңды ниндәй булыуына ҡарамаҫтан хуплайым.

Улар өнһөҙ генә өйҙәренә таралышты.

Төн буйы Гөлназ йоҡлай алманы. Ул бүлмә буйлап йөрөнө, өҫтәлдәге ҡағыҙҙарҙы ҡараны. Бер яҡта — Ҡазан, унда ул "билдәле рәссам" буласаҡ, атаһы ғорурланасаҡ. Икенсе яҡта — Өфө, Айбулат, уларҙың ярым тамамланған проекты, ҡаланың иҫке ихаталары, Ағиҙелдең моңо. "Әгәр мин китһәм, мин үҙемде табаһым, — тип уйланы ул. — Әгәр ҡалһам... мин нимә юғалтам?"

Иртәнсәк, таң ҡыҙарып, ул йоҡоһоҙ күҙҙәре менән тәҙрә ҡаршыһына килде. Өфөнөң өтөндә ҡояш ҡалҡа ине. Ағиҙелдең көмөш һыуҙары ҡояш нурҙарында алтынға әйләнде, иҫке ҡала өҫтөнән аҡ ҡоштар осоп үтте, ә ерән кирбесле йорттар йылы ғына йылмайғандай тойолдо. Ҡала уянды. Уның һулышы, уның тауышы, уның еҫе Гөлназдың йөрәгенә үтеп инде.

Ул үҙенең һүрәттәрендә һүрәтләгән ҡала — бына ул, тере, йылы, яҡын. Ул кинәт аңланы: уның илһамы — был тупраҡ, был һауа, был кешеләр. Уның ҡәләме ошо ҡаланың һәр ташын, һәр һулышын белә. Ҡазан матурҙыр, ләкин ул уның ҡалаһы түгел. Уның йәне бында, ошо йылға буйында ҡала.

Ул телефонды алды. Тауышы ҡалтыранһа ла, күңеле бик тыныс ине. — Алло, Айбулат? — Мин һине тыңлайым, — тине ул, тауышындағы көсөргәнеште йәшерә алмай. — Мин ҡалам, — тине Гөлназ, күҙ йәштәре менән йылмайып. — Мин ҡалам, Айбулат. Беҙ проектыбыҙҙы эшләйбеҙ. Өфө — минең галереям, ә галереянан бер ҡасан да китмәйҙәр.

Телефондың теге яғында оҙаҡ тынлыҡ булды. Әммә был тынлыҡта ҡайғы юҡ ине. Айбулаттың тәрән, рәхәт һулыш алғаны ишетелде. — Рәхмәт, — тине ул шым ғына. — Рәхмәт, Гөлназ. Мин һине көтәм.

Гөлназ тәҙрәнән ҡалаға ҡараны. Ҡояш тулыһынса ҡалҡҡан, һәм Өфө уттарына күмелгән ине. Ул белде: ул дөрөҫ һайланы. Ул үҙенең йондоҙон тапты, һәм был йондоҙ ҡайҙалыр алыҫта түгел, ә үҙенең өйөндә яна ине.

Һигеҙенсе бүлек. Йондоҙҙар

Бер йыл үтеп китте. Был ваҡыт эсендә «Өфө асылмалары» проекты бәләкәй генә идеянан ҡаланың иң ҙур һәм иң йылы мәҙәни ваҡиғаһына әйләнде. Гөлназдың һүрәттәре хәҙер ябай ҡағыҙ биттәрендә генә түгел ине. Черниковканың иҫке ҡыҙыл кирбесле йорттарында, Үҙәк баҙар янындағы тар урамдарҙа, хатта ҡаланың ситендәге ташландыҡ завод диуарҙарында уның фрескалары йәнләнде.

Айбулат яһаған интерактив карта һәм махсус ҡушымта (приложение) аша меңәрләгән кеше Өфөнө бөтөнләй яңыса күрҙе. Кеше урамда барған ерендә телефонды иҫке йортҡа төбәһә, экранда Гөлназдың сихри донъяһы уйнай башланы: диуарҙарҙа сәскәләр атылды, ҡоштар осоп үтте, ә тарихи биналар үткән быуаттарҙың шау-шыуы менән һөйләшә башланы.

Хатта Гөлназдың атаһы, Рәшит, бер көн эштән ҡайтып барғанда, үҙенең элекке заводының иҫке диуарында ҡыҙы төшөргән ҙур, сағыу һүрәтте күреп, туҡтап ҡалды. Ул оҙаҡ ҡына уға текләп торҙо. Бер нәмә лә әйтмәне, тик күҙҙәрендәге һалҡынлыҡ юҡҡа сығып, уның урынына ғорурлыҡ уты янып китте. Ул аңланы: ҡыҙының ҡанаттары ысынлап та сикһеҙ, һәм ул үҙенең юлын тапҡан.

Йәйге июль кисе ине. Өфө йылы, хуш еҫле һауаға күмелгән — ҡала буйлап йәйелгән йүкә ағастары сәскә ата, һауала татлы бал еҫе таралған ине. Улар Якутов паркында, теге таныш эскәмйәлә, иҫке имән төбөндә ултыра ине. Баштары өҫтөндә — Ағиҙел өҫтөнән күтәрелгән киң күк йөҙө. Ҡала уттары йылға һыуында алтын балыҡтар кеүек уйнай, ә еңел ел йөҙҙәренә һөйөклө һыпырып ала.

— Беләһеңме, Айбулат, — тине Гөлназ, башын уның иңенә һалып, тауышында балаларса ғәжәпләнеү яңғырап. — Мин бер ҡасан да Өфөлә йондоҙҙар күренер тип уйламағайным. Ҡала шул тиклем яҡты, шау-шыулы... Ә улар — бына улар, күктә яна.

Айбулат уның сәстәренә еңел генә һуҡҡан елде тойҙо. Ул йылмайҙы. Хәҙер уның йылмайыуында элекке һалҡынлыҡ, яңғыҙлыҡ юҡ ине. Уның ҡулында хәҙер ҡара кофе түгел, ә йылы сәй ине, һәм ул был үҙгәреште һиҙмәй ҙә ҡалды.

— Улар һәр саҡ бында булған, Гөлназ, — тине ул шым ғына, уның ҡулын ҡыҫып. — Тик беҙ генә өҫкә ҡарарға ваҡыт тапмағанбыҙ. Мин мониторға ҡарап ултырҙым, ә һин — ҡағыҙға. Ә хәҙер беҙ бергә күккә ҡарайбыҙ.

Улар ҡулға-ҡул тотоноп, ҡалаға ҡарап ултырҙылар. Меңдәрсә тәҙрә, меңдәрсә яҙмыш, меңдәрсә йондоҙ. Ә ҡала, үҙ сиратында, уларға ҡарап, тыныс ҡына, ризалыҡ менән йылмайҙы. Ул уларҙы үҙенең ҡосағына алды, үҙенең тарихының бер өлөшө итте.

Өфө — ул бары тик бетон һәм асфальт ҡына түгел. Ул — кешеләрҙе яратҡан, ә кешеләр — ҡаланы яратҡан урын. Һәм иң матур мөхәббәт нәҡ шул яратыу эсендә, ошо уртаҡ һулышта, бер-береңде аңлауҙа тыуа. Сөнки ысын йондоҙҙар күктә түгел, ә яратҡан кешеңдең күҙҙәрендә яна.